Nieuws

Vrijheidsmaaltijd in het Maczek Memorial

Op 5 mei organiseerde het Maczek Memorial een vrijheidsmaaltijd. Hoogtepunt was de lezing van niemand minder dan Klaas Dijkhoff. Hieronder de integrale tekst: 5 mei is een dag van viering en vrijheid. 4 mei de dag van herdenking. Dit jaar staan die twee voor mij dichter bij elkaar dan ooit. Beide dagen voelen nu ook urgenter dan eerder in mijn leven. Op 4 mei fietsten we met het gezin langs een aantal belangrijke herdenkingspunten in Breda. Voor onze dochters, 6 en 8, was dat een tripje dat ze veel vrijheid gaf. Ze mochten voor het eerst op de openbare weg fietsen. Ze genoten van hun vrijheid, voelden zich groot en hebben wel honderd keer gezegd hoe leuk ze het vonden. Bij de tussenstops bespraken we wat de monumenten betekenen en legden we bloemen. We bespraken de tragische vergissing aan de Duivelsbrug, waar niet de villa van de Wehrmacht, maar het kuuroord een paar deuren verder werd vernietigd. En niet de vijand, maar de zieken en medici het leven lieten. We stopten bij het gedenkteken voor Paul Windhausen, die minder dan een maand voor de bevrijding na verraad het leven liet, samen met andere verzetsstrijders, vrouwen en kinderen. En we bezochten de vele graven van Poolse jonge mannen die in de strijd voor onze vrijheid hun leven verloren. Maar er viel nog iets op. De graven van Poolse veteranen op begraafplaats Vogelenzang die niet van 1944 of 1945 waren. Mannen die hier bleven, trouwden, gezinnen stichtten en uiteindelijk overleden. Natuurlijk, het leven in Breda is mooi en goed. Wie wil er nou niet blijven? Maar dat was niet de reden. Ze konden gewoon niet terug. Gevochten voor de vrijheid van Nederland, was hun Poolse thuis van de ene naar de andere bezetter overgegaan. Een dag na de bevrijding werden deze dappere mannen geconfronteerd met hun eigen onvrijheid. Zij wisten niet alleen hoe kostbaar vrijheid is, zij voelden het ook. Op 5 mei gaf ik een lezing in het Maczek Memorial Breda over vrijheid en democratie. Ik stond daar als iemand die ook wel weet hoe kwetsbaar vrijheid is, maar dat lang niet heeft gevoeld. Geboren in 1981, opgegroeid in een land waar de offers van miljoenen al waren gebracht, decennia voordat ik wist dat er rekeningen waren. Vrijheid was voor mij iets dat ik had. Niet iets waar ik veel aan hoefde te doen. Over dat verschil gaat dit verhaal. Tussen weten en voelen, tussen hebben en moeten doen, en over de afstand daartussen, die nu kleiner blijkt dan ik in mijn 45 jaar ooit heb gedacht. Toen vrijheid vanzelfsprekend voelde Toen de Berlijnse muur viel, was ik acht. Ik herinner me het beeld op tv, niet de betekenis. Mijn ouders waren heel blij. Ik begreep niet alles, maar wel dat het een belangrijk en vreugdevol moment was. Als puber hing er op mijn kamer een poster van een stuk Berlijnse muur. Waar bij anderen posters van voetbalclubs of schaars geklede mensen hingen, hing bij mij een symbool van vrijheid. Ik ben nu eenmaal een fan van vrijheid. En een nerd. Nog steeds heb ik een stukje Berlijnse muur op mijn kantoor staan. Als herinnering dat vrijheid altijd terug kan komen, maar soms een flinke hamer nodig heeft. Duitsland werd vrijer. Europa werd vrijer. De vrije wereld werd groter. Verkiezingen, democratie en heel veel nieuwe winkels. Landen gingen in hun vrijheid steeds meer op ons lijken. Onder Paarse kabinetten werden ook de persoonlijke vrijheden in Nederland steeds groter. Mannen mochten met mannen trouwen, vrouwen met vrouwen. Elk jaar weer een stukje beter dan het jaar ervoor. We groeiden op in een wereld die elke dag vrijer werd. De Amerikaanse columnist Thomas Friedman lanceerde in 1996 zijn Big Mac-theorie van vrede. Nog nooit hadden twee landen waar een McDonald’s zit oorlog tegen elkaar gevoerd. Een mooi en logisch klinkend idee. Het hield precies drie jaar stand. In 1999 bombardeerde de NAVO Belgrado. Een stad waar al sinds 1988 een McDonald’s stond. Een vroege scheur in de denkbeeldige muur die vrijheid leek te beschermen. Ondertussen wisten we natuurlijk wel dat vrijheid kwetsbaar was. We spraken er elk jaar plechtig over op 4 en 5 mei. We luisterden naar onze voorouders. We bewonderden het verzet. Jaar na jaar vulden we de zaal bij Soldaat van Oranje. We zeiden tegen elkaar dat vrijheid kwetsbaar was. Maar echt voelen deden we het niet. Want die vrijheid voelde niet tijdelijk. Het leek de logische uitkomst van menselijke ontwikkeling. Je had vrije landen en landen die nog niet vrij waren. Democratieën en landen die aan het democratiseren waren. Uiteindelijk snakt ieder mens naar vrijheid, dus de optelsom moest wel een vrije wereld zijn. En een vrije wereld vol vrije landen die volop handel dreven en van elkaar afhankelijk waren, zouden wel gek zijn om oorlog te voeren. Met vrijheid kwam dus vrede. Onvrijheid, onveiligheid, oorlog: dat waren dingen van het verleden. Of van nu, maar dan ver weg. Natuurlijk was er altijd ergens onvrijheid. Maar niet hier, niet nu. De eerste barsten Drie momenten zetten de eerste barsten in dat rooskleurige beeld: 11 september 2001. 6 mei 2002, de moord op Pim Fortuyn. 2 november 2004, de moord op Theo van Gogh. Drie momenten waarop het idee dat onvrijheid en geweld dingen waren van ooit en elders, kantelde. Voor mij waren dat barsten in een al bestaand beeld. Een bestaand beeld dat vol zat van vrijheidsroes. Voor wie tien jaar jonger is dan ik, vormen juist die momenten het begin van hun wereldbeeld. Niet eerst vrijheid die toeneemt, maar fragiliteit als uitgangspunt. Niet groei, maar kwetsbaarheid als normaal. Twee generaties kijken naar hetzelfde land en zien heel andere dingen. En ondertussen groeit de afstand tot 1945. Er zijn nog nauwelijks mensen die uit eigen ervaring kunnen vertellen hoe verstikkend onvrijheid voelt. Wie in 1945 achttien jaar was, is nu negenennegentig. Wie de bezetting helder herinnert als kind is eenennegentig of ouder. Nu de afstand tot 1945 groeit, is er in onze samenleving nauwelijks nog iemand die uit eigen ervaring kan vertellen hoe verstikkend het toen voelde. Dat is geen drama. Dat is de natuur. Het is een zegen dat in al die jaren sindsdien wij hier niet opnieuw zo’n drama hebben hoeven beleven. Maar het heeft wel consequenties. De herinnering vervaagt, de kennis blijft. We kunnen het allemaal nog weten, maar het is moeilijker om het te voelen. Het moment van herkenning Die behoefte om te blijven voelen is groot. Misschien verklaart dat waarom Soldaat van Oranje al meer dan vijftien jaar draait. Ik moet eerlijk zijn, musicals zijn niet mijn ding. Zit je midden in een dialoog, begint er ineens iemand heel hard te zingen. Maar ik ging toch. Het tafereel kent u: een groep jonge mensen in Leiden. Idealisme, vriendschap, oorlog die binnenkomt, moeilijke keuzes. Een wrede bezetter. Verzet. Verraad. De inmiddels bekende beelden uit de jaren ’40-‘45. Tijdens de voorstelling kreeg ik een onbehaaglijk gevoel dat ik niet meteen thuis kon brengen. De voorstelling duurt drieënhalf uur, dus ik had alle tijd om na te denken. Pas tegen het einde begreep ik wat dat onbehaaglijke gevoel was. De verhalen deden me niet meer alleen denken aan het tijdperk waarin ze zich afspelen. Te veel was herkenbaar in de tijd van nu. Te veel retoriek van toen is nu weer normaal. Te veel zaken van toen zijn nu weer voorstelbaar: → Politieke bewegingen die geen parlement nodig hebben, omdat ze zelf beweren te weten wat ‘het volk’ wil. → Het delegitimeren van rechters. Niet uitspraken bekritiseren, dat is normaal in een democratie, maar de mensen erachter wegzetten als vijand. Als saboteurs. Als kaste die het volk in de weg staat. → Journalisten, wetenschappers en ambtenaren die worden weggezet als vijanden van het volk. → Een uitdrukking die in Europa pas één eerdere periode courant was. We weten welke. We hoorden hem afgelopen jaar voorbijkomen, op meer dan één plek, en we hebben in meerderheid geknikt of weggezapt. → Leiders die democratisch gekozen worden en vervolgens de democratie ondermijnen, saboteren en de remmingen van de macht van de leider verwijderen. En hier wordt het wrang. Nu de mensen die uit eerste hand kunnen vertellen hoe kwetsbaar vrijheid is, amper nog onder ons zijn, komt onze werkelijkheid weer dichter bij de verschrikkingen waarvoor zij ons waarschuwden. Een wrange ironie. Die samenvalt met twee andere krachten die de beweging naar onvrijheid versterken. Drie krachten kantelen op dit moment tegelijkertijd: ⦁ De ervaringsgeneratie verdwijnt. ⦁ Democratisch verval neemt toe, ook in Europa, ook bij buren waarvan we dachten dat ze veilig waren. ⦁ Fysieke dreiging keert terug: Oekraïne, hybride oorlogvoering, cyberaanvallen, beïnvloedingscampagnes. Eén van die krachten op zichzelf kunnen we opvangen. Drie tegelijk is een katalysator die ons moet alarmeren. Drie systemen die tegelijk schuiven kunnen veel sneller kantelen dan we verwachten. De grens van hoop en illusie Ik filmde recentelijk in Polen, voor een documentaire over weerbaarheid. We stonden bij een grenspost aan de Pools-Russische grens, niet ver van Kaliningrad. Eerst trof me de akeligheid van stilte. Er was geen vijand te zien, geen wapens. Er stond ons niemand te bedreigen. Maar in een wereld vol bezigheid en rumoer is de stilte juist opvallend. Sneeuw en stilte. Een dreiging die daar niet zichtbaar was, maar zeker voelbaar. Daarna zag ik iets anders. Sporen van wat het ooit was. Dezelfde plek was een paar jaar geleden nog een drukke doorgang. Russen kwamen naar Polen om te winkelen. Polen handelden over de grens. Op een bord wees Lidl de route naar taxfree shopping. Een slimme Poolse ondernemer prees zijn diensten als serrebouwer aan in het Russisch. En het wisselkantoor had een barretje om je wisselgeld op te maken. Het was er allemaal nog, maar niet meer actief. Het waren de sporen van de oude hoop. De borden, verkleurd door zon, regen en wind. Letters die je nauwelijks meer kunt lezen. Ze staan daar als een gedenkteken aan iets wat we hoopten dat het zou worden. Ik vroeg me af: waren dit sporen van vervlogen hoop, of van valse hoop? Vervlogen hoop, als je accepteert dat het ooit kon kloppen. Dat we ergens tussen 1989 en 2014 een scheur in de geschiedenis hadden waarbij twee wegen mogelijk leken, en dat we de afslag hebben genomen naar de verkeerde. Valse hoop, als je achteraf denkt dat het een vrije wereld vol vrede vooral een illusie was. Dat we de hoop op een Rusland dat met ons verweven zou raken, hebben gevoed terwijl het bewijs van het tegendeel zich onder onze ogen opstapelde. Het antwoord ligt ergens daartussen. En juist dat maakt het ingewikkeld. Het was niet helemaal vervlogen, en het was niet helemaal vals. Het was wat we hoopten te kunnen geloven. De vrijheid waarin ik ben opgegroeid voelt nog steeds vanzelfsprekend. Als Obelix die als kind in de ketel toverdrank is gevallen en dat altijd bleef voelen, koester ik het optimisme dat ik nog in me voel. Dat optimisme is een kracht geweest, maar ook een sluier. Het maakte dat we minder scherp zagen hoe kwetsbaar vrijheid eigenlijk is. En het deed ons voelen alsof we daar niet zo veel meer aan hoefden te doen. Vrijheid als opdracht Voor de Polen die Breda hebben bevrijd is vrijheid nooit een metafoor geweest. Voor de mannen die sneuvelden was de bevrijding hun opdracht, en hun leven de prijs. Voor de mannen die bleven was de bevrijding hun opdracht, en ontheemding de prijs. De vrijheid die zij gaven, kregen zij zelf niet terug. Wij Nederlanders hebben de rekening van onze vrijheid tachtig jaar niet hoeven betalen. Maar dat is iets anders dan dat het gratis was. Nu komt onze beurt. Niet om als soldaten naar de grens te gaan. Maar om verantwoordelijkheid te nemen voor de vrijheid die we zo lang vanzelfsprekend hebben gevonden. → Vrijheid is geen recht. → Vrijheid is een opdracht. Geen bezit, maar een schuld aan mensen die hun vrijheid afgaven zodat wij die van ons konden ontvangen. Die schuld lossen we niet in op één dag. Niet met één lezing. Niet met één betoog. We lossen haar in door elke dag opnieuw te beslissen wat we doen met onze vrijheid. Alleen dan behouden we het recht om ervan te genieten. En kunnen we die vrijheid doorgeven. De grote vrijheid van een samenleving waarin je stem telt en je mag zijn wie je bent. Maar ook de kleine vrijheid. Van kinderen die voor het eerst zelfstandig fietsen. En van ouders die opgelucht zijn als ze weer veilig thuis zijn.